Typ hierboven uw zoekterm of scroll

© 2001-2015 Lycaeus Economisch Woordenboek - Alle rechten voorbehouden>

afschrijven / afschrijvingen Eng.: to depreciate / to amortize /deprecations / amortizations : financiële zaken - Het afboeken (op de balans) van de waardevermindering van kapitaalgoederen.
Door gebruik en ouderdom neemt de waarde van machines en gebouwen af, zowel door slijtage als doordat nieuwe kapitaalgoederen op de markt komen die beter zijn dan de oudere. (economische slijtage).
Boekhoudkundig wordt dit proces opgevangen door af te schrijven op de kapitaalgoederen, dit is de balanswaarde van deze goederen jaarlijks met een bepaald bedrag te verminderen. Dit zelfde bedrag wordt jaarlijks ten laste gebracht van de resultatenrekening, omdat het een kostenpost is, de zgn afschrijvingskosten. De afschrijvingskosten vormen een onderdeel van de kostprijs van een product.
Amortizations zijn afschrijvingen op ontastbare goederen: copyrights, patenten en ook leningen, als de debiteur niet meer zo kredietwaardig is ("dubieuze debiteur"). In de praktijk kan ook worden afgeschreven op vlottende kapitaalgoederen, wanneer deze als handelsvoorraad zelfs niet meer tegen de kostprijs verkocht kunnen worden. Zie ook: onderdeel amortization / amortizations onderdeel economische slijtage onderdeel technische slijtage

afschrijvingen : macroeconomie - Waardeverminderingen van de vaste kapitaalgoederen. In de macro-economische berekeningen worden de afschrijvingen vaak (bij havo/vwo) gelijkgesteld aan de vervangingsinvesteringen. In het gehele machinepark van de bv Nederland zijn er altijd machines die vervangen worden.
Een voorbeeld: als een bedrijf 80 machines heeft die elk 10 jaar meegaan, zijn de afschrijvingen gelijk aan 80/10 = 8 machines. Bij een qua leeftijd evenwichtig opgebouwd machinepark zullen er per jaar ook 8 vervangen worden. De afschrijvingen zijn dan gelijk aan de vervangingsinvesteringen. Zie ook: niet gelijk aan uitbreidingsinvesteringen niet gelijk aan netto investeringen

afslag (op een veiling) Eng.: Dutch auction : markten en prijzen - betekent dat vanaf een hoge prijs geveild wordt, waarna de prijs steeds lager wordt gesteld. Wie het eerste biedt is de koper.

afsluitkosten Eng.: closing costs : financiële zaken - Alle kosten die een persoon maakt bij het afsluiten van een hypotheek, zoals een hypotheekakte, afsluitprovisie, taxatie- en administratiekosten en de kosten aanvraag Nationale Hypotheek Garantie (NHG).

afsluitprovisie Eng.: brokerage commission handling fee : financiële zaken - kosten die de bank in rekening brengt voor het afsluiten van een hypotheek.

afsplitsing Eng.: spin-off : financiële zaken - Eigenlijk het omgekeerde van een fusie.
Hier is sprake van wanneer, bijv bij een groot concern, een tak zich afsplitst en een nieuwe, zelfstandige onderneming ontstaat. Vaak ook wordt de nieuwe tak overgenomen door een andere rechtspersoon. Zo is de Vendex-food tak overgenomen door de Boer Unigro, waarna Super de Boer ontstond.
Een ~ onderscheid zich van een overname, omdat bij de eersten ook de aandelen overgaan in andere handen. Zie ook: tegenstelling fusie

afstempelen Eng.: to reduce share-capital : financiële zaken - 1. het verlagen van de nominale waarde van een aandeel.
Deze maatregel wordt genomen om de nominale waarde van een aandeel in overeenstemming te brengen met de intrinsieke, werkelijke waarde van de onderneming. Bijv. na een periode van verliezen.
2. In de pensioenwereld wordt ook gesproken van ~: men bedoelt dat de pensioenuitkeringen omlaag moeten omdat het opgebouwde kapitaal anders niet toereikend is. Maar men wil dit niet zo hard en duidelijk zeggen.

aftoppen van de prijscompensatie : algemeen overheid - Onderhandelaars namens de vakorganisaties weten vaak compensatie te bedingen voor de stijging van de kosten van levensonderhoud (automatische prijscompensatie). In de regel heeft prijscompensatie de vorm van een voor alle werknemers gelijke procentuele verhoging van het bruto loon. In euro∆s krijgen de best betaalde werknemers er dan het meeste bij. In de jaren zeventig bestond tegen dit effect veel bezwaar. Destijds werd de prijscompensatie soms ôafgetoptö, dat wil zeggen dat werknemers per procent waarmee de consumptieprijzen gemiddeld stegen een gemaximeerde brutoloonverhoging ontvingen. Bij de meest extreme vorm van aftopping krijgen alle werknemers voor elk procent stijging van de kosten van levensonderhoud een in euro∆s gelijke brutoloonverhoging: ôcenten in plaats van procentenö (Schöndorff c.s.).

aftrekbare giften Eng.: deductible gifts : financiële zaken - persoonsgebonden aftrekpost bij inkomstenbelasting. Bijv. donaties aan kerkelijke, levensbeschouwelijke, charitatieve, culturele, wetenschappelijke of het algemeen nut beogende instellingen en sommige verenigingen zijn ~. Deze bijdragen mogen van het belastbaar inkomen afgetrokken worden, waardoor er dus minder belasting betaald wordt. De fiscus betaalt als het ware mee aan de gift.

aftrekbare kosten Eng.: deductible costs : financiële zaken - kosten die iemand van zijn belastbaar inkomen mag aftrekken.
Bijvoorbeeld studiekosten, kosten voor het onderhouden en verzekeren van monumentale panden.

aftrekpost Eng.: deductible : financiële zaken - bij de belastingaangifte mogen bepaalde posten op het inkomen in mindering worden gebracht. Bijv. betaalde hypotheekrente, alimentatie, reiskosten openbaar vervoer, etc.
De termen aftrekposten en aftrekkosten worden wel door elkaar gebruikt.

afwentelen Eng.: to avert : algemeen overheid - Het doorberekenen van opgelegde extra kosten (vaak ook: opgelegde belastingen of accijnsen) in de prijzen.
Een bedrijf wordt geconfronteerd met hogere kosten, of een belasting. Het bedrijf verhoogt echter de prijzen, waardoor uiteindelijk de consument de kostenstijging betaalt.

afwenteling : internationale integratie en handel - is sprake van waarneer men (een onderneming) geheel of gedeeltelijk lasten door anderen laat betalen.

afzet Eng.: sales : markten en prijzen - De verkochte hoeveelheid in stuks, kilo's of aantallen goederen.
Vaak gerelateerd aan omzet: de omzet = de afzet (in stuks/kilo) maal de prijs (in euro's) Zie ook: tegenstelling omzet

Agenda 2000 : internationaal - Agenda 2000 is een actieprogramma dat voornamelijk ten doel heeft de communautaire beleidslijnen te versterken en de Europese Unie een nieuw financieel kader te geven voor de periode 2000-2006, daarbij rekening houdend met het vooruitzicht van de uitbreiding. In 1999 werd concreet gestalte gegeven aan Agenda 2000 door een twintigtal wetteksten in verband met de volgende prioritaire gebieden:(bron: de website van de eu - europa.eu). De prioriteiten liggen op: landbouwhervormingen, efficiëntie van de structuurfondsen, versterking van de pre-toetredingsstrategie en financiële regelgeving ten aanzien van uitbreiding en begrotinsdiscipline.

agentschap Eng.: agency : algemeen overheid - een zelfstandig overheidsorgaan dat een eigen beheer voert. Het heeft een eigen organisatie, begroting en een eigen financiële administratie die los staan van de begrotingsadministratie van het ministerie waar het onder valt. De minister is formeel nog wel de hoogste baas en het ~ valt onder de ministeriële verantwoordelijkheid.
Voorbeelden van een ~ zijn Rijkswaterstaat, het RIVM, het KNMI, de Voedsel en Warenautoriteit, de IND, en in Vlaanderen het agentschap voor Natuur en Bos, de VRT, de Vlaamse Milieumaatschappij.

agentschap van het Ministerie van Financiën Eng.: Dutch State Treasure Agency : algemeen overheid - zorgt voor financiering van de Nederlandse staatsschuld. Treedt namens de Staat op bij het afsluiten van transacties in de financiële markten. (met name leningen via staatsobligaties).
Sinds januari 2009 gevestigd in Den Haag, bij het ministerie van Financiën aan het Korte Voorhout.

agentuurovereenkomst : groei en conjunctuur, markten en prijzen - Overeenkomst waarbij de principaal aan de handelsagent opdraagt te bemiddelen bij de totstandkoming van overeenkomsten, en die eventueel op naam en voor rekening van de principaal te sluiten.

aggregatiegraad / aggregatieniveau : macroeconomie - Maatstaf voor de mate van samenvoeging van (economische) grootheden.
Bijvoorbeeld: beschreven wordt de markt voor middenklasseauto's in Noord-Nederland. Op een hoger aggregatieniveau kan gekeken worden naar de de markt voor auto's in Noord-Nederland, of voor middenklassers in heel Nederland. De gehele automarkt voor heel Nederland kent een nog weer hogere aggregatiegraad
Een hoge aggregatiegraad houdt in dat een bepaald economisch begrip veel omvattend is. De macro-economie is de hoogste aggregatiegraad, de micro-economie de laagste.

agio Eng.: share surplus : financiële zaken - Het bedrag dat een belegger boven de nominale waarde op een aandeel stort. NB het gaat hier om een emissie, de uitgifte van nieuwe aandelen door een bedrijf.
Aandelen hebben (in Nederland) altijd een nominale waarde. Bij uitgifte zal deze moeten worden gestort. Als aandelen of obligaties boven deze waarde worden uitgegeven (boven pari) dan wordt het extra bedrag agio genoemd. Zie ook: tegenstelling disagio

agiobonus : financiële zaken - Bonusaandelen die uitgegeven worden ten alste van de agioreserve. Omdat deze reserve gevormd is door de aandeelhouders zelf, is het niet meer dan een sigaar uit eigen doos.

agioreserve Eng.: share surplus reserve : financiële zaken - Het deel van het eigen vermogen dat gevormd is doordat een vennootschap aandelen boven pari heeft uitgegeven.
Er is in de praktijk weinig verschil tussen het eigen vermogen en de ~. Als men een aandeel verkoopt voor € 12,- (nominaal én emissieprijs) wordt dit bedrag aan het eigen vermogen toegevoegd. Bepaalt men de nominale waarde op € 10,- bij nog steeds een emissieprijs van € 12,-, dan krijgt de onderneming € 10,- aandelenkapitaal en € 2,- agioreserve. Zie ook: onderdeel stockdividend

aid by trade : internationale integratie en handel - is de opvatting dat de beste ontwikkelingshulp het openstellen is van de westerse markten voor de producten uit de ontwikkelingslanden.

akkoord van Wassenaar : groei en conjunctuur - Akkoord uit 1982 waarbij de sociale partners het eens werden over meerjarige loonmatiging in ruil voor arbeidsduurverkorting; de overheid stelt zich daarbij terughoudend op ten aanzien van de arbeidsvoorwaardenvorming. In de jaren tachtig verbreedden werkgevers en werknemers het overleg met werkgelegenheid en scholing. Het akkoord van Wassenaar wordt beschouwd als een keerpunt ten goede in de ontwikkeling van de Nederlandse economie. Het is een van de pijlers van wat in de loop van de jaren negentig het Poldermodel is gaan heten (Schöndorff c.s.). Zie ook: onderdeel Centraal Akkoord onderdeel arbeidsmarktbeleid

algemeen belang Eng.: public interest : algemeen - politiek-economische term die aangeeft dat feiten/omstandigheden/uitkomsten nuttig zijn voor de samenleving als geheel.
Een individueel belang, van een bedrijf of consument, kan soms strijdig zijn met het algemeen belang van de samenleving. Bij het ~ denkt men aan zaken als milieu, gezondheid, onderwijs of veiligheid.

Algemeen burgerlijk Pensioenfonds (ABP) : algemeen overheid - Het grootste pensioenfonds in Nederland, voor werkgevers en werknemers in het onderwijs en bij de overheid. 1,1 miljoen actieve deelnemers leggen maandelijks premie in voor inkomenszekerheid bij pensioenering, arbeidsongeschiktheid of overlijden.
Het ABP is gevestig in Heerlen.

algemeen verbindend verklaren van CAO's (AVV) : algemeen overheid - De minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid kan een CAO "algemeen verbindend" verklaren. Dit doet hij veelal op verzoek van bij het CAO-overleg betrokken partijen. De overeenkomst is in dat geval voor de gehele bedrijfstak van kracht, ongeacht of de betrokken werkgevers daarin georganiseerd zijn of niet. De niet-georganiseerde werkgevers kunnen op deze manier geen concurrentievoordeel behalen door af te wijken van deze arbeidsvoorwaarden voor het personeel. Zie ook: onderdeel Collectieve Arbeids Overeenkomst (CAO)

algemene banken / primaire banken : financiële zaken - Geldscheppende banken, zoals de Rabobank, ABN/Amro, ING, SNS etc., die geld kunnen scheppen, d.w.z. met een beperkte kas een grotere girale geldhoeveelheid uit kunnen lenen. Naast deze functie hebben de ~ zeer uitgebreid werkterrein, van hypotheekverstrekkingen tot verzekeren.

algemene beginselen van behoorlijk IT gebruik : algemeen - beginselen die als aanvulling op de algemene beginselen van behoorlijk bestuur zijn ontwikkeld door de Leidse hoogleraar Hans Franken, als maatstaf voor gebruik van informatie- en communicatietechnologie in het openbaar bestuur. De beginselen zijn: beschikbaarheid, vertrouwelijkheid, integriteit, authenticiteit, flexibiliteit en transparantie.

algemene begrotingscommissie : financiële zaken, overheid - commissie van een onderneming, instelling of bestuursorgaan of volksvertegenwoordiging die financiële zaken en de huishouding controleert.

algemene beschouwingen : algemeen overheid - Het debat tussen het kabinet en met name de oppositie (maar ook de leden van de regeringspartijen) dat volgt nadat het kabinet de rijksbegrotig heeft ingediend. Gewoonlijk starten de ~ de woensdag na de derde dinsdag van september. De regering presenteert haar plannen voor het komende jaar, de kamer discussieert daar over. Het algemene bij deze beschouwingen zit hem in het feit dat niet wordt gepraat over actuele voorstellen, maar over het totale beleid.
~ worden niet alleen in de Tweede Kamer gehouden, maar ook in bijv. de Eerste Kamer of op gemeenteraadsniveau.

Algemene bijstandswet (ABW). Want boven al genoemd : algemeen overheid - (ABW) Wet die in beginsel iedereen van 18 jaar en ouder die in Nederland woont en beschikt over onvoldoende middelen van bestaan aanspraak geeft op een minimumuitkering. De regeling wordt uitgevoerd door de gemeentelijke sociale dienst (Schöndorff c.s.).

algemene economie : algemeen - De wetenschap die de maatschappij als geheel beschouwt, en de verdeling en sturing bestudeert van schaarse productiemiddelen, die zodanig moeten worden ingezet(aanbod) om in zeer uiteenlopende behoeften van consumenten (vraag) te kunnen voorzien. In deze verdeling (allocatie) worden continu afwegingen gemaakt, waarbij het principe van vergelijken en ruil een belangrijke plaats innemen.
De ~ wordt wel onderverdeeld in micro-economie en macro-economie. Micro-economie beschrijft de keuzes van één consument of producent. In de macro-economie worden deze (enkele of alle) individuen bij elkaar opgetelt en verwerkt tot geaggregeerde grootheden. (bijv: de vraag van één consument is micro, de vraag van een heel land is macro). Zie ook: tegenstelling bedrijfseconomie

algemene heffingskorting : financiële zaken - Een vast bedrag dat iedere belastingplichtige mag aftrekken van zijn in eerste instantie berekende te betalen inkomensbelasting.
Naast de ~ die voor iedereen geldt, zijn er nog andere kortingen zoals de arbeidskorting of ouderenkortingen. Omdat de hoogte van de ~ (€ 1987, in 2011) voor iedereen gelijk is, gaat er een sterke nivellerende werking van uit. Zie ook: niet gelijk aan arbeidskorting

algemene middelen : algemeen overheid - Overheidsgelden waar geen specifieke belastingheffing tegenover staat.
In de belastingheffing wordt wel een onderscheid gemaakt tussen specifieke belastingen, waarvan de opbrengsten gekoppeld zijn aan bepaalde uitgaven, en meer generieke belastingheffing.
Een actueel voorbeeld is de financiering van de AOW: enerzijds gebeurt dit via de specifieke premies AOW, anderzijds lijkt in de toekomst een bijdrage uit de overige belastinggelden (de algemene middelen) noodzakelijk.

Algemene nabestaandenwet / ANW : algemeen overheid - Volksverzekering die naaste verwanten van een overledene (partner en kinderen) recht geeft op een uitkering ter hoogte van het sociaal minimum. Het betreft een aanvulling tot minimumniveau wanneer de eigen inkomsten tekortschieten. Het recht op ~ is aangescherpt en eindigt nu wanneer het jonste kind 18 wordt. (voor mensen geboren voor 1950 geldt de oude regeling nog).
De ANW wordt uitgevoerd door de Sociale VerzekeringsBank, de SVB.

Algemene ouderdomswet / AOW : algemeen overheid - Volksverzekering die mensen vanaf de 65e verjaardag recht geeft op een uitkering ter hoogte van het sociaal minimum.
Het is een (verplicht) collectief pensioen, betaald via het omslagstelsel: ouderen van nu worden betaald door de werkenden van nu. De hoogte van de AOW-uitkering ligt (2011) op €743,60 per persoon voor samenwonenden en €1067,47 voor alleenstaanden. Daarbij geldt, in tegenstelling tot andere sociale verzekeringen, dat de uitkering bovenop een eventueel loon komt.
De ~ is voor alle ingezetenen van Nederland, mensen die een deel van hun leven (tussen 15 en 65) in het buitenland gewoond hebben krijgen een evenredig deel van de AOW.
De AoW wordt uitgevoerd door de Sociale VerzekeringsBank, de SVB. Zie ook: onderdeel omslagstelsel

Algemene overeenkomst inzake tarieven en handel Eng.: GATT, General Agreement on Tariffs and Trade : internationaal - Engels: Overeenkomst voor tarieven en handel, een afspraak (de eerste in 1948, en diverse nieuwe overeenkomsten daarna ) waarbij aanvankelijk 23, tot later 102 landen trachtten de handelsbarri&egra;res te verminderen. In 1995, tijdens de Uruguay-ronde, werd de opvolger de WTO (World Trade Organization) opgericht. Zie ook: onderdeel WTO

Algemene Raad van de ECB : internationaal, overheid - bestuursorgaan van de ECB bestaande uit de president van de ECB, Jean-Claude Trichet, de vice-president Vítor Constancio, en de presidenten van de centrale banken van alle EU-lidstaten. De ~ verricht taken voor de derde fase van de monetaire eenwording van de EU. Ook treedt de ~ op als adviesorgaan voor de ECB. De raad zal worden ontbonden als de invoering van euro een feit is in alle lidstaten. Zie ook: nadere verklaring www.ecb.int

Algemene Rekenkamer (AR) : algemeen overheid - controleert of het Rijk geld uitgeeft en beleid uitvoert zoals het de bedoeling was.
De ~ is een onafhankelijk (dwz niet politiek gekleurd) hoog college van Staat en controleert de inkomsten en uitgaven van het Rijk. Oordeelt wel of een wet werkt of niet, maar niet of de wet wel deugt, dat is de taak van de politiek. De ~ stemt haar onderzoeken af op de behoeften van ministers, kamerleden en andere (lokale) bestuurders.

algemene trekkingsrechten / (gewone) trekkingsrechten Eng.: drawing rights : internationale economische betrekkingen / integratie - kredietmogelijkheden bij het Internationale Monetaire Fonds (IMF). De middelen zijn in eerste instantie door de deelnemende landen opgebracht, en nu wordt dat (of een gedeelte ervan) weer opgenomen. Zoals een particulier geld op de bank stort, om er betalingen mee te verrichten. Ook kunnen lidstaten eigen valuta storten om vreemde valuta op te nemen. Tijdelijke onevenwichtigheden op de betalingsbalans kunnen op deze manier snel worden verwerkt. nadere verklaring IMF nadere verklaring SDR / SDR's

algemene uitkering (uit het Gemeentefonds) : algemeen overheid - De belangrijkste inkomstenbron van de gemeenten zijn deze gelden van het Rijk, waarvan de verdeling niet door de overheid is vastgelegd. Voor de bepaling van de hoogte van de ~ wordt gekeken naar zo'n 60 maatstaven, zoals het aantal inwoners, minderheden, ouderen, opppervlakte van de bebouwing, aantal bijstanduitkeringen en de ozb-opbrengst. Zie ook: onderdeel Gemeentefonds

algemene vergadering van aandeelhouders (AVA) : producenten - Jaarlijkse bijeenkomst van de aandeelhouders van een vennootschap.De directie legt verantwoording af over het uitgevoerde en toekomstige beleid. Ook kunnen hier directieleden benoemd danwel ontslagen worden.
De ~ wordt stututair verplicht tenminste eenmaal per jaar gehouden. Naast deze ~ kan er ook besloten worden tot het beleggen van een bijzondere aandeelhoudersvergadering. Dit kan op verzoek van zowel de aandeelhouders, als op verzoek van de directie. Zie ook: hierarchische verhouding bijzondere vergadering van aandeelhouders

Algemene wet bijzondere ziektekosten (AWBZ) : algemeen overheid - Volksverzekering die alle ingezetenen van Nederland automatisch verzekert tegen medische kosten die niet onder de zorgverzekering vallen.
Te denken valt aan verblijf in een verzorgingshuis of verpleeghuis, psychiatrische ziekenhuizen etc. Volwassenen die AWBZ-hulp krijgen moeten daarvoor een eigen bijdrage betalen, deze is afhankelijk van de leeftijd en het inkomens.
In Nederland maken (2011) zo'n 600.000 mensen gebruik van de AWBZ.

Algemene wet inzake Rijksbelastingen (AWR) : financiële zaken, overheid - wet van 2 juli 1959, waarin bepaald wordt wie er precies belasting moet betalen in Nederland, dat je een belastingformulier moet invullen, dat er richtlijnen zijn voor bezwaren en navorderingen, en sancties. Voor bedrijven wordt een deugedelijke administratie geëist.

all in-huur : markten en prijzen - huurprijs waarbij de kale huurprijs en de overige kosten niet zijn onderverdeeld. Bijkomende huurkosten als servicekosten, gas, water en licht, en verzekeringen aangaande de woning zijn reeds opgenomen.

all risks : financiële zaken - Engels: alle risico's (gedekt). Een verzekeringsdekking, waarbij zowel de schade aan derden als de eigen schade aan het verzekerde object als gevolg van bijna alle risico's gedekt is (dus niet alle gevaren zijn gedekt!). Een ~ dekking is het meest bekend bij motorrijtuig- en pleziervaartuigenverzekering.

alleenstaande-ouderaftrek / alleenstaande ouder korting : algemeen overheid - Korting op de inkomstenbelasting wanneer men meer dan zes maanden alleen woonde met minimaal één kind.
Naast de ~ kent de fiscus nog de kinderkorting en de combinatiekorting. Zie ook: nadere verklaring heffingskorting nadere verklaring inkomensbelasting

all-in prijs : markten en prijzen - Prijs waarin alle bijkomende kosten reeds in de totaalprijs zijn verwerkt. Te denken valt aan service en montagekosten, btw, administratiekosten etc. Ook kosten voor andere producten die noodzakelijk erbij komen worden in de all-in prijs meegnomen. (bijv de prijs van koffie incl. melk en suiker).
De ~ wordt vaak gebruikt in folders, reclame en andere communicatie naar de (potentiële klant, om een zo helder mogelijk beeld te geven van de werkelijke totale kosten.

allocatie / allocatieprobleem : markten en prijzen - De verdeling van de productiefactoren(arbeid, kapitaal, natuur) over de productiemogelijkheden.
Bijvoorbeeld: de vraag of een boer maïs gaat verbouwen of graan, of een meubelmaker stoelen of banken gaat maken. De keuze voor het ene of andere product hangt in de kapitalistische wereld af van de winsten en opbrengsten van maïs of graan per hectare, en dit hangt onder andere af van de (geschatte!) vraag naar deze producten. De keuze wordt aan de individuele producent overgelaten
In de planeconomie wordt de vraag voorspeld voor de economie als geheel, en worden allocatiekeuzes op grond daarvan gemaakt voor alle producenten bij elkaar.
Westerse economieën kennen mengvormen van zowel het kapitalistische marktmechanisme als het budgetmechanisme van de planeconomie. Het communistische Oost-Europa kende een planeconomie, maar ook de Westerse overheidsbedrijven en multinationals maken beslissingen op basis van budgetten en plannen.

allocatiefunctie : algemeen overheid - Het uitoefenen van invloed op de allocatiebeslissing.
Vaak wordt aan de overheid/overheden een aantal functies toegekend. Eén van die functies is dan de ~, warmee men bedoelt dat de overheid de gelden, middelen verdeelt op basis waarvan de productiefactoren ingezet worden.
Ook aan de begroting zelf wordt de allocatefunctie toegedicht: in de begroting wordt een verdeling van middelen voorgesteld, over (zo zou men kunnen zien) productiefactoren. Zie ook: niet gelijk aan keuzefunctie niet gelijk aan afweegfunctie

allocatieprobleem : - Het vraagstuk van de allocatie, het zo goed mogelijk benutten van de productiefactoren.
nut. Het is het probleem van voor wie, wat, waar, wanneer, hoeveel en door wie moet er geproduceerd worden. In de vrije markteconomie wordt dit probleem opgelost door het prijs- en marktmechanisme, en in een planeconomie door het planmechanisme. De vrije markteconomie en de planeconomie (= centraal geleide economie) zijn dus twee extreme vormen, die elk slechts één coördinatiemechanisme hanteren. In de praktijk is er altijd sprake van een mengvorm, een voorbeeld is de geörienteerde economie. Zie ook: nadere verklaring allocatie

all-time-high / all-time-low : financiële zaken - De allerhoogste of allerlaagste koers van een aandeel. Ook wel van een index, maar ook wel van bijvoorbeeld een score bij bowling. Eigenlijk is het een soort 'record'.
Wordt gebruikt als een benchmark als één van de indicatoren of er nog groeimogelijkheden zitten in een aandeel.

alternatief aanwendbare middelen : algemeen - Productiefactoren die op verschillende manieren voor productie ingezet kunnen worden. Zo kunnen er in een kas komkommers of tomaten gekweekt worden. Het begrip valt sterk samen met de allocatie van middelen, en de keuzes daarin.
Eenmaal vastgelegd is de alternatieve aanwendbaarheid vaak duurder, of niet meer mogelijk: wanneer men eenmaal de ene machine gekocht heeft, is overstappen op andere productie kostbaarder.
Let op: in diverse media vindt men ook geld als ~. Dat is overbodig: het productiemiddel geld is natuurlijk altijd nog op het laatste moment alternatief (op een andere manier) in te zetten. Zie ook: onderdeel allocatie onderdeel schaarste

alternatieve kosten Eng.: opportunity costs : algemeen - Een schatting van de kosten van een product of productiemiddel dat men reeds in bezit heeft.
Stel men heeft een machine (maar ook: productiemiddel, materiaal, lap grond) waarmee men product A maakt. Maar hoeveel kost deze machine ? Daarbij gaat men ervan uit dat men dit productiemiddel reeds heeft, deze kosten zijn reeds gemaakt, de zgn sunk costs. De enige optie zou zijn de machine elders in te zetten, of eventueel te verhuren.
De best mogelijke optie duidt men aan met opportunity costs of de alternatieve kosten. Als het beste alternatief verhuren is voor € 10 per uur, dan zal men voor deze machine toch op zijn minst dit bedrag op moeten nemen in de kostprijs van product A.. Zie ook: niet gelijk aan sunk costs niet gelijk aan verzonken kosten

ambtshalve aanslag : financiële zaken, overheid - Als iemand geen aangifte belasting indient, (dit geldt voor diverse soorten belastingen, met name inkomensbelasting) dan gaat de fiscus het verschuldigde belastingbedrag schatten. De inspecteur legt dan een ambtshalve aanslag op. Voor de inkomstenbelasting en de vennootschapsbelasting krijgt men eerst een herinneringsbrief om de aangifte alsnog in te dienen.

Amerikaanse stijl opties / Amerikaanse opties : financiële zaken - Opties die op elk moment, tot aan de vervaldatum, mogen worden uitgeoefend, in tegenstelling tot Europese (stijl) opties. Doorgaans zijn aandelenopties Amerikaanse opties, en Indexopties en valutaopties zijn meestal Europese stijl opties.
De vervaldatum (expiratiedatum) van de op de AEX verhandelde opties is de derde vrijdag van de maand. Hierna vervalt het optierecht. Zie ook: tegenstelling Europese stijl opties onderdeel opties

amortiseren Eng.: to amortize : financiële zaken - Afschrijvingen van niet-stoffelijke goederen. (intangible assets).
Daar waar een productiemiddel in de loop van de tijd minder waard wordt, en dan ook voor minder op de balans komt te staan (door het proces van afschrijven), kunnen ook niet-tastbare zaken minder waard worden. Te denken valt aan patenten en octrooien, vergunningen en goodwill. Men spreekt dan van amortiseren. Een speciaal geval is de amortisatie van leningen, omdat de kredietwaardigheid van de debiteur minder wordt. Een lening van bijv. € 100.000,- kan dan voor bijv € 80.000 op de balans komen. Vooral wanneer dergelijke leningen in grote pakketten verkocht worden ('securisatie'), weerspiegeld dat laatste bedrag beter de feitelijke waarde. Zie ook: onderdeel afschrijven niet gelijk aan securisatie niet gelijk aan depreciation

amortization loan / amortization bond : financiële zaken - Lening waarbij het basisbedrag gedurende de looptijd via een bepaald schema wordt terugbetaald. Aan het einde van de looptijd resteert dus geen restschuld meer. Meestal wordt de afbetaling zo gepland, dat aflossing plus de (coupon)rente samen één vast bedrag vormen. Deze afbetaling kent dan het karakter van annuïteiten. Hypotheekaflossingen en persoonlijke leningen kenne vaak het karakter van een ~.

Amsterdam Security Account System / ASAS-fondsen Eng.: ASAS-funds : financiële zaken - ASAS staat voor Amsterdam Security Account System. Men spreekt van ASAS-fondsen wanneer de betreffende aandelen via het ASAS verhandeld worden. De fondsen worden genoteerd in de valuta van het land van uitgifte.

AMX-index / midkap index Eng.: AMX-index : financiële zaken - Amsterdam Midkap Index, een gewogen gemiddelde van een soort tweede divisie van aandelen. De 25 belangrijkste Nederlandse aandelen worden opgenomen in de AEX-index, de nummers in 26-50 van deze 'ranglijst' vormen samen de Midkap.
Hiermee kan in één oogopslag worden gezien hoe deze aandelen het gemiddeld doen. De hoogte van de ~ wordt per dag honderden malen bijgesteld, omdat de prijzen per aandeel constant fluctueren. Als wegingsfactor wordt de beurswaarde (de marktkapitalisatie) genomen. Dit is het aantal vrij verhandelbare aandelen maal de koers van die aandelen. (Dit systeem verving in sept 2010 het oude 'mandjessysteem').
Op dit moment hebben Logica, Imtech en Vopak het grootste gewicht in de AMX. (actueel)
Zie ook: onderdeel AEX-index onderdeel aandeel

analytische inkomstenbelasting : algemeen overheid - Vorm van belastingheffing waarbij iedere bron van inkomen afzonderlijk wordt belast.
Er worden in de economie diverse vormen van inkomen onderscheiden. De fiscus wil in beginsel een belastingheffing naar draagkracht, en zou daartoe de diverse inkomens samen moeten vatten, en pas vervolgens belasten (synthetische inkomstenbelasting). De ~, zoals in België, en in Nederland weer met de intrede van het boxensysteem, kijkt minder naar draagkracht in zijn geheel.
Toch zou de ~ ook voordelen bieden: Met name de inkomsten uit vermogen kunnen beter toegepitst worden op de specifieke kenmerken rond dit inkomen. Ook zou beter kunnen worden afgerekend met negatieve inkomsten en aftrekposten.
Omdat er per box vrijstllingen gelden, is de belastingbetaler die inkomsten uit meerdere bronnen heeft beter af (bij ~) dan de betaler die alles uit één bron krijgt. Zie ook: onderdeel inkomstenbelasting tegenstelling synthetische inkomstenbelasting

anciënniteit : algemeen - lett: aantal dienstjaren
Hiermee duidt men de periode aan dat iemand verbonden is aan een bepaalde organisatie. Aan de ~ worden soms bepaalde rechten ontleend. Bekend is de methode dat bij gedwongen ontslagen gekeken wordt naar ~: de medewerkers met meer dienstjaren mogen blijven, de nieuwere (vaak ook jongere) werknemers vertrekken. Verder wordt aan een hogere anciënniteit soms een hoger loon verbonden, en andere arbeidsvoorwaarden, en soms speelt het mee in promotiekansen.

andersglobalisten / antiglobalisten : collectieve sector / economische orde en politiek - Politieke beweging, die aanvankelijk anti-globalistisch genoemd werd, maar de term anders is minder negatief. Men is niet meer tegen globalisering, maar wenst een andere invulling daarvan dan de huidige. De beweging protesteert met name tegen economische en politieke ongelijkheid, uitbuiting door Westerse landen in de derde wereld en de torenhoge schulden van ontwikkelingslanden. Ook zouden milieu en mensenrechten boven economisch gewin moeten gaan.
De ~ worden gesteund door NGO's als Greenpeace, het WNF, en Oxfam. Zie ook: niet gelijk aan NGO

Angelsaksisch model : groei en conjunctuur - Economische orde, systeem waarbij liberale waarden als vrije marktwerking, initiatieven en zelfredzaamheid belangrijk gevonden worden. Met name de VS, en in Europa Groot Brittannië staan dit model voor. De rol van een regulerende overheid wordt tot een minimum beperkt. In de rest van West-Europa wordt meer het Scandinavische model of Rijnlandse model gehanteerd, waar de overheid zich ook mag mengen in reguleringen van milieu, markten, onderwijs en sociale vraagstukken.
De laatste jaren schuift West-Europa in de richting van het Angelsaksische model. Zie ook: onderdeel economische orde onderdeel Rijnlandse model onderdeel Scandinavisch model

ankervaluta Eng.: peg : internationaal - Munt waaraan andere landen hun munt, al dan niet formeel, hebben gekoppeld (verankerd).
Vele landen in Zuid- en Midden Amerika hebben een munt gekoppeld aan de US dollar. (dollarisatie). Een valuta wordt verankerd, of gepegd, door de overheid of monetaire autoriteit van een land, met als doel stabiliteit en vertrouwen creëren, de verankerening of peg geldt daarom ook altijd aan een internationaal sterke en vertrouwde munt.
Ook de valuta van enkele Europese landen, waaronder Nederland, waren informeel gekoppeld aan de Duitse Mark. Na 1 januari 1999 was er zelfs sprake van een officiële koppeling, via de girale euro. De Canadese dollar is informeel gekoppeld aan de US Dollar. Vele Aziatische landen hebben hun munt gekoppeld aan de Japanse yen.
Omdat koppeling gebeurt om vertrouwen te geven en de handel te bevorderen, is koppeling aan een munt binnen de regio het meest logisch. Zie ook: onderdeel valuta

annuïteit Eng.: annuity : financiële zaken - Vast bedrag dat aan de aflossing van een schuld, inclusief rente, betaald moet worden. Aan het eind van de looptijd heeft men zowel de schuld als de rente betaald en is er geen restschuld meer.
De eerste betalingstermijnen gaan voor een groot deel op aan rente, omdat de schuld nog hoog is.Na verloop van tijd neemt de schuld af, en gaan de rente betalingen omlaag, maar de aflossingen stijgen. Het totale maandelijkse (of jaarlijkse) te betalen bedrag blijft gelijk.

annuïteitenhypotheek Eng.: annuity mortgage : pand en hypotheek - Hypotheekvorm waarbij gedurende de gehele looptijd elke maand een vast bedrag betaald wordt. In dit bedrag zit een deel rente en een deel aflossing. Aan het einde van de looptijd resteert daarom geen restschuld meer.
Aflossing en rente worden zo berekend, dat de gehele looptijd (bij gelijkblijvende rente) hetzelfde bruto maandbedrag wordt betaalt. De eerste jaren bestaat dit bedrag vooral uit rente, en de laatste jaren hoofdzakelijk uit aflossing. Echter: wanneer de hypotheekrente aftrek wordt meegenomen, valt de berekening anders uit. De netto maandlast worden dan steeds hoger, aangezien men steeds minder rente van het inkomen mag aftrekken.
Als het inkomen in de toekomst gaat stijgen, kan een annuïteitenhypotheek interessant zijn. Zie ook: nadere verklaring annuïteit onderdeel hypotheek

annuleren : financiële zaken - Het ontbinden van een eerder gemaakte overeenkomst.
Komt met name voor in die branches waar overeenkomst en levering ver uit elkaar liggen in de tijd, bijvoorbeeld in de reiswereld en in de aanbouw van bijv een huis.

annuleringskosten : financiële zaken - Kosten die een verkoper of verhuurder in rekening kan brengen als een eerder afgesproken overeenkomst door de koper/huurder alsnog ongedaan moet worden gemaakt.
~ komt men tegen in met name de reiswereld (waar een reis al ver van tevoren geboekt wordt), bij afsluiten hypotheken of huizenverkoop, etc. Soms is annuleren niet mogelijk, soms worden er kosten in rekening gebracht. Vaak kan men zich tegen deze kosten verzekeren: de annuleringsverzekering. Zie ook: nadere verklaring annuleren